هر فرد تنش های روانی گوناگونی را در زمان های مختلف احساس می کند. این تنش ها ممکن است ناشی از موقعیت های زیان آور زندگی یا پی آمد تعارض های معین باشد.

هنگامی که این عوامل فشارزای زندگی یا تعارض ها شدید باشد ممکن است در فرد علایم هیجانی ناراحت کننده شامل اضطراب، تحریک پذیری، فقدان تمرکز، اختلال خواب، بی علاقگی به فعالیتهای روزمره یا درماندگی پدید آید.

موثرترین روش درمانی در این موقعیت ها مبتنی بر اصول مشاوره و روان درمانی است که تمرکز آن بر برقراری ارتباط با شخص مبتلا به ناراحتی، درک و فهم مشکل و استفاده از درمانهای شناختی خاص جهت برخورد موثر با مشکل است.

تجربه نشان می دهد که گاهی مشکلاتی به وجود می آیند که باید حل شوند، تصمیم هایی باید گرفته شوند و راه حلهای عملی انتخاب یا ترک شوند. کمتر فرد می تواند همه مشکلات خود را شخصاً حل کند و همیشه درست تصمیم بگیرد و بهترین راه حل عملی را انتخاب کند. معهذا افراد مشکلات خود را حل می کنند، پس آنها توانایی فکر کردن و دوباره فکر کردن، تصمیم گرفتن، رفتار کردن و تغییر رفتار خود را دارند.

نشانه یک مشاوره موثر این است که بتواند به افراد کمک کند تا خوب فکر کنند، تصمیم بگیرند و رفتار کنند. هدف مشاور خانواده کمک به مراجع است تا بتواند به اهدافی که برای خود شناسایی کرده است نائل آید. مشاور نباید برای مراجع هدف تعیین کند و یا او را به سمت اهدافی که صرفاً بر اساس ارزش­ها و نیازهای مسئله موجود تعیین شده است هدایت نماید.

در جامعه پیچیده امروز، نیاز به مشاوره بیش از پیش احساس می شود. روند مشاوره، مبنایی فراهم می کند که فرد را به شناخت مشکلات خود و کشف امکاناتی سوق می دهد تا در راه تغییر قدم بردارد. به طور کلی، پنج هدف عمده مشاوره عبارتند از:

1- آسان کردن تغییرات رفتاری

2- باور کردن توانایی مراجع در ایجاد و حفظ رابطه با دیگران

3- کمک به بالا بردن اثر بخشی و توانایی سازگاری مراجعان

4- راهنمایی مراجعان در چگونگی تصمیم گیری در مراحل مختلف زندگی

5-  آسان کردن شکوفایی استعدادهای بالقوه مراجعان.

در مشاوره خانواده، مشاور نقشهای متنوعی بر عهده دارد، چرا که مشاوره خانواده خود به مواردی همچون مشاوره تربیتی، مشاوره تحصیلی، مشاوره سالمندان، آموزشهای پیش از ازدواج، مشاوره طلاق، بهداشت روانی و حتی مشاوره شغلی مرتبط می گردد و مشاور خانواده درگیر مسائلی همچون مداخله های پیشگیرانه، مشاوره اعتیاد، فعالیت های گروهی، تصمیم گیری و حل مسائل شخصی، مشکلات خانوادگی و دیگر فعالیتهای مربوط به رشد شخصی و حتی آموزش روانی است. لذا نقش مشاوران متناسب با تنوع مراجعان متفاوت و از این قرار است:

در مشاوره خانواده، نقش مشاوران متناسب با تنوع مراجعان متفاوت و از این قرار است:

1- نقش تکاملی (رشدی) که مشاور به رشد شخصی فرد کمک می کند.

2-  نقش تسهیل گرانه که مشاور به حل مشکلات زناشویی، تحصیلی و شغلی افراد کمک می کند.

3-  نقش پیشگیرانه که مشاور با ارائه اطلاعات خود، آگاهی های فرد را بری جلوگیری از لغزش ها و اختلالات رفتاری افزایش می دهد.

4-  نقش آموزشی که مشاور به آموزش والدین، آموزش مهارتهای سازگارانه و رفتار مطلوب، مهارتهای زندگی، شیوه های مقابله با استرس و حل مسئله می پردازد.

5-نقش توان بخشی که در آن مشاور به توان بخشی شخصیتی، شغلی و حمایتی افراد معلول و مهجور اجتماعی می پردازد.

6- مشاوره بحران که در این صورت مشاور به کمک افرادی که دچار بحران شده­اند می­شتابد.

در مشاوره خانواده، مشاور رابطه دو جانبه­ای با یک یا چند تن از اعضای خانواده برقرار می سازد. مراجع یا مراجعین مشکلات خود را مطرح می کنند و مشاور با توجه به صلاحیت علمی و عملی خود تلاش  می­کند تا به آنان در حل این مشکلات کمک نماید. بر اساس این تعریف، مشاوره خانواده داراری چهار رکن است:

1-  برقراری رابطه دو جانبه.

2- طرح مشکل از جانب مراجعین.

3- صلاحیت علمی و عملی مشاور برای ایجاد رابطه، تشخیص مشکل مراجع و کمک به حل آن.

4- حل مشکل از جانب مراجع.

بنابراین، مشاور خانواده به دانستن فنون ارتباط، آسیب شناسی روانی و اجتماعی و نیز روش­ها و فنون مشاوره احتیاج دارد. در این میان آگاهی از رشد شناختی انسان و رابطه آن با حل مسئله، تصمیم گیری و قضاوت، یادگیری انسان و تغییر رفتار، خصوصاً در رابطه با کسب، انتقال و حفظ رفتارهای موفق و مسلط در طول زندگی، ارتباط انسانی و روابط بین فردی مخصوصاً در بین اعضای خانواده که بر فرآیند رشد موثرند، ماهیت تطابق بهینه فرد با محیط، خصوصاً در خانواده و محیط­های آموزشی، شغلی و اجتماعی که به سلامت، نشاط و رشد مداوم انسان مربوط می­شود، حائز اهمیت است.

انواع کلی مشاوره را می توان به شرح زیر تقسیم بندی کرد:

1- مشاوره بحران: جهت کمک به حل مشکلاتی فوری نظیر خودکشی، مسائل حاد مربوط به مواد مخدر یا طرد از ناحیه معشوق و عزیز و یا سوگ ناشی از دست رفتن اطرافیان به کار طرد از ناحیه معشوق و عزیز و یا سوگ ناشی از دست رفتن اطرافیان به کار می­رود. فعالیتهای احتمالی مشاور شامل حمایت شخصی، مداخله درمانی مستقیم، کسب حمایت بیشتر برای مراجع و مشاوره فردی یا ارجاع به درمانگاه یا موسسه مناسب است.

2- مشاوره تسهیلگرانه: جهت کمک به حل مشکلاتی نظیر جایگزینی شغلی، مشکلات تحصیلی یا عدم سازگاری زناشویی به کار می­رود. فعالیتهای مشاور شامل مشاوره فردی به صورت انعکاس محتوا و احساسات، اطلاع رسانی، تعبیر و تفسیر، مواجه سازی و جهت دادن فعالیتهاست.

3- مشاوره پیشگیرانه: جهت امور آموزش و اطلاع رسانی نظیر، خود آگاهی شخصی و شغلی یا خود آگاهی نسبت به مواد مخدر به کار می‌رود. فعالیت های مشاور شامل ارائه اطلاعات، ارجاع به برنامه­های مناسب یا مشاور فردی با توجه به محتوا و فرآیند برنامه است.

4- مشاوره تکاملی (رشدی): به مراحل رشدی مختلف در طول زندگی توجه دارد و نیاز به آن در سراسر  عمر احساس می شود. مسائلی همچون کسب مفهوم نفس مثبت در زندگی، تغییرات میانسالی و قبول مرگ و مردن در این روش مشاوره­ای مورد بحث و تعامل قرار می گیرد. مشاوره تکاملی شامل فعالیت هایی همچون کمک به تفریح ارزشها، مرور تصمیم گیری ها، مشاوره فردی با توجه به رشد شخصی در جوار سایر اشخاص مهم زندگی و جایگزینی در محیط است.

منبع: مرکز مشاوره خانواده